Chương 20 Nhà Tây Sơn (1778-1802)
Phạm Văn Sơn

Nhà Tây Sơn (1778-1802)

 

 

 

- Vua Thái Đức

 

- Vua Quang Trung

 

- Vua Cảnh Thịnh

 

 

 

 

1- Tiu Sử Của Nhà Tây Sơn

 

Năm 1772 Lịch sử Việt Nam ghi rằng ba anh em h Nguyễn: anh c Nhạc, ngưi thứ hai Lữ, thứ ba Huệ xuất thân gii thương nhân thuở đó đã tổ chức cuộc Cách mạng quanh vùng Quy Nhơn An Khê83. Chữ Tây Sơn chỉ rằng trong thi khởi thy giẫy núi phía Tây đã là sào huyệt ca anh em nhà h Nguyễn.

 

Cuộc Cách mạng đưc toàn th nhân dân hưởng ứng, nghĩa c nông dân lẫn thương nhân, mt số khách trú sinh sống từ lâu đây (theo tài liệu ca các giáo và các nhà du hành Barrow đã đặt chân vào đất Tây Sơn năm 1793).

 

Gia đình ca anh em Nguyễn Nhạc chuyên ngh bán cau mt th sản phẩm rất thông dụng khắp các thị trưng trong c.

 

Phong trào Tây Sơn, c li thuật lại ca giáo sĩ Diego de Jumilla đã bắt đầu hoạt động mạnh vào tháng 4 năm 1773. Quân đi ca Tây Sơn từ miền núi phóng xung các thôn quê, vào các chợ búa giữa ban ngày. Họ có đủ ơm, giáo, súng, n nhưng không hại tính mạng và tài sản ca ai hết. Trái lại, họ tuyên ngôn làm cái việc công bng, thẳng thắn, ch trừ khử bn quan tham lại nhũng, những kẻ trc phú lưu manh trm cướp. Họ lấy ca ngưi giàu phân phát cho k nghèo, ch dành cho họ mt phần nào thóc gạo thôi. Ai chng thì họ giết, biết điều thì thôi.

 

Mt giáo sĩ Tây Ban Nha kể rằng h đã tự xưng những ngưi theo mệnh tri để thi hành công giải phóng nhân dân khi ách quan liêu phong kiến đúng n điều các nhà cách mạng hi chủ trương ngày nay.

 

 

 

 

83  Ngày nay du khách qua vùng An Khê, cách Pleiku chừng 85 cây s, tới thăm làng Cửu An, nơi trrước kia còn phụ thuc tỉnh Bình Định, còn kêu Tây Sơn p. đây, giữa những khu rừng âm u, hiu qunh, đt khởi mt quả núi tục gi núi Chà Diêm. Vào khong năm 1778, ba anh em Nguyễn Nhc đã dựng kho thuc súng và luyện tp quân đi ti khu vực này.


 

 

Cũng n những cuộc khởi nghĩa ca nông dân Châu Âu đi Trung C, họ đưc gii nhà chùa, Phật giáo Lão giáo ủng hộ nhiệt liệt, chính Nguyễn Lữ cũng là mt nhà sư trưc đây sau này L đưc coi gần n mt vị giáo ch Nam ; ngoài ra các ngưi Mi, các sắc dân thiểu s, theo s gia Pétrus Ký, c vị vua cuối cùng ca ngưi Chàm cũng tiếp tay cho h.

 

Ri quân Tây Sơn đi đến đâu, thắng đến đó n trận cuồng phong t c.

Sử ta chép vlý lịch ca anh em nhà Tây Sơn có đưa ra mt số chi tiết như sau: Ông tổ ca ba anh em nhà h Nguyễn thực ra h Hồ cũng ông t ca Hồ

Quý Ly, con ngưi đã ơng quyết làm cuc cách mạng quc gia hết sức táo bạo i

đi Trần về mi phương diện Việt sử Tân Biên quyển hai đã nói đến.

 

Đến đi anh em Nguyễn Nhạc thì chi nhánh ca bn Nhạc đã lưu lạc vào ti huyện Phù Ly, nay đi Phù Cát thuc tỉnh Bình Định (Xưa kia họ Hồ phát tích tỉnh Chiết Giang bên Tàu, t Hồ ng Dật sang nưc ta từ đi Ngũ Quý đến làng Bào Đt huyện Quỳnh Lưu, sau di ra Thanh Hóa).

 

S phiêu lưu ca gia đình các ông Nhạc, Lữ, Huệ, xảy ra từ đi Trịnh-Nguyễn phân tranh. Các ông cũng n nhiều đng bào khác bị đưa vào ấp Tây Sơn84, thôn Cửu An, thuộc ph Hoài Nn, theo chương trình khẩn hoang các vùng đất mi chiếm ca Chiêm Thành.

 

Thân sinh ra các ông H Phi Phúc, sau đi sang ngụ ấp Kiện Thành, nay làng

Phú Lạc, huyện Tuy Viễn.

 

Nguyễn Nhạc bấy giờ xuất thân ch mt biện lại tại Vân Đn, hay c bạc ri tiêu sạch tiền thuế đến lúc cùng đường phải trn vào rừng đi làm giặc.

 

S ca Nguyễn triều chép như vậy đáng tin chăng? Dầu s kiện này đúng chăng nữa thì ta cũng phải nghĩ rằng i mt chính thể ung nht, vô trách nhiệm đến nỗi dân chúng đói rách chết nửa xứ thì ngưi dân nên phản ứng này hay phản ứng khác không? Nếu anh em ông Nhạc tiêu tiền thuế vào c bạc hay dùng s tiền này vào việc dấy quân lật đổ đám vua quan mc nát thì những hành động đó cũng nhng điều tất nhiên không thể tránh đưc. Chng c trưc phong trào Tây Sơn tại Nam Hà cưp giặc ni lên như ong ri.

 

Chúng ta lại nên nhớ rằng gia thế ca bn ông Nhạc bấy giờ cũng phong túc anh em ông hẳn những tay hào hiệp, nhiều uy tín tại đa phương mi phát động ni mt phong trào cách mng.

 

Nguyễn Nhạc con ngưi can đảm mưu trí nên việc h thành Quy Nhơn để khi thanh thế ca ông đã mt câu chuyện kỳ thú: ông ngi vào cũi giả bị nhân dân bắt đem np quan tnh lấy thưởng.

 

 

 

 

 

 

84 Danh hiệu Tây Sơn mà anh em ông Nhc được mang là do nơi cư ngụ này.


 

 

Tuần phủ đây Nguyễn Khắc Tuyên ng thật cho khiêng cũi vào thành, nhưng đến nửa đêm Nhạc tháo cũi chui ra m cửa thành cho quân ca mình xông vào đánh đuổi quân quan mt cách bất ngờ, trở tay không kịp.

 

Thành Quy Nhơn lt vào tay Tây Sơn, từ đấy anh em ông Nhạc, Hu mt căn cứ để xuất phát đi các nơi khác. Trong s ni Tàu tiếp tay, hai lãnh t Tãi và Tập Đình cũng mộ quân theo.

 

Quân Tây Sơn đặt xong đại bản doanh ở đây, tổ chức binh đi qui c trang bị đủ khí gii lúc ngn c cách mạng tiến ra Quảng Nam ri chẳng bao lâu Qung Nghĩa, Bình Thuận cũng mất nốt.

 

Ngay lúc đầu chúa Nguyễn bị quân Trịnh do ng Hoàng Ngũ Phúc đuổi phải chạy vào Quảng Nam ơng náu chưa đưc vài tháng Bến Ván ; tại đây chúa lập cháu là Nguyễn Phúc ơng lên làm Đông Cung để lo việc khôi phục phòng xa nếu mình bị ri ro đã có ngưi kế vị ngay cho kịp vi thi cuc.

 

Tây Sơn vẫn tiến lên, quân Bắc vẫn đi xung, chúa Nguyễn bị kẹp giữa hai gng kìm, trn tránh vào Trà Sơn, sau rt phải cùng cháu Nguyễn Phúc Ánh xuống thuyền chạy vào Gia Định.

 

Đông cung Nguyễn Phúc ơng lại xứ Quảng, đóng đn làng Câu Để thuc huyện Hòa Vinh cũng không làm đưc gì đáng kể. Nhạc liền ng ra kế hoạch li dụng danh nghĩa ca ông Hoàng đang thất thế này để vét thêm mt số ni trong các gii quân dân còn lại đang theo giúp Đông cung hoặc vẫn cảm tình vi dòng Chúa. Nhạc cho dụ Đông Cung Dương về Hi An bề ngoài để cùng chống quân Bắc.

 

Tại đây ít ngày sau Tây Sơn phải đương đầu vi quân ca Hoàng Ngũ Phúc khi đó đã vưt đưc qua đèo Hải Vân, đánh đưc đn Trung Sơn Câu Để.

 

Nhạc cho Tập Đình làm tiên phong, Tài làm trung quân, t mình làm hậu tập. Binh sĩ ca hai viên ng Tàu này phần đông ngưi Quảng Đông, vóc to ln, mình để trần ai nấy đều sử dụng mt thanh phạng vẻ rất li hại, dữ tợn.

 

Chiến trường bấy giờ làng Cẩm Sa (thuc Hoa Vinh).

 

Tiền đi ca Trịnh đánh không ni, Ngũ Phúc phải c ngay Hoàng Đình Thể và Hoàng Phùng Cơ đem kỵ binh đánh áp lại hai bên, quân Tập Đình núng thế phải rút về bến Bản Đông cung đưc đưa về Quy Nhơn trong khi chiến cuc đang khai din.

 

Sau trận đắc thắng này, quân Trịnh vào đóng Quảng Nam.

 

 

2- Tây Sơn Dit Nguyn Tại Nam Vit

 

Như trên ta đã thấu từ 1775, Việt Nam thêm mt lực ng chính tr quân sự mi: lực ng Tây Sơn, mt mầm non tuy chm nở nng rất mạnh trong khi hai lực lượng cũ là Trịnh, Nguyễn đang đi ti chỗ suy tàn.

 

Lão ng Hoàng Ngũ Phúc đã phải rỉ tai các ng ca mình để cùng thông cảm mi nguy ấy. Sau đó Ngũ Phúc đưc chúa Sâm gi ra Bắc. Ông mất trên đường về. Bn


 

 

tùy ng Hoàng Phùng Cơ, Hoàng Đình Thể, Nguyễn Trọng Đăng, Phạm Ngô Cầu

đưc ở lại chiếm đóng Thuận Hóa.

 

Tây Sơn và Trịnh hòa hoãn vi nhau luôn hai năm Trịnh chỉnh đn lại mi cơ sở

Thuận Quảng cho sự đng hóa vi Bắc hà.

 

Còn Tây Sơn, mt b xin phc tòng Bắc hà xin ph trách ba ph Quảng Ngãi, Quy Nn, Phú Yên lại xin nh c việc truy kích Cựu Nguyễn85 (con cháu Nguyễn Hoàng) đang lưu vong Gia Định, mt b đem Đông cung ơng về An Thái Tiên để nếu cần s li dụng Đông cung làm bung sung hầu hiệu triệu thần dân ca chúa Nguyễn cho dễ. Hơn thế nữa, Tây Sơn còn mật liên lạc vi Thân ơng Nguyễn Phúc Hiệp đang giữ trng trách đương đầu vi tình thế trong khi Duệ Tông đi trốn.

 

Hiệp lúc này mặt Phú Yên. Nhạc g con gái Th ơng cho Đông cung và ép lên ngôi, ri bất thình lình Nhạc cho Hu đánh úp Phú Yên. Quảng Nam lúc này mất mùa. Hai tướng ca Nguyễn còn lại Nguyễn Quyên Nguyễn Khôi không đủ quân lương cũng bỏ trn nt.

 

Chiếm đưc Quãng Nam, Tây Sơn tràn xung Qui Nhơn. Việc này xảy ra vào mùa Đông năm Ất Mùi (1775). Qua năm sau Nguyễn Lữ vi chức Tiết Chế đánh đưc Sài Gòn, Gia Định. Duệ Tông chạy qua Biên Hòa sau nh đưc ớng Đỗ Thành Nhân chiếm lại đưc Sài Gòn. Nhưng ơng thực kho tàng đây đã bị Tây Sơn chuyển về Qui Nn hết sạch.

 

Bắt đầu từ 1776 thanh thế Tây Sơn ln trông thấy. Nhạc cho đắp lại thành Chà Bàn làm kinh đô, dựng cung điện, đnh triều nghi ngang nhiên xưng Tây Sơn Vương, phong Nguyễn Lữ làm Thiếu phó, Nguyễn Huệ làm phụ chính.

 

Tay chân ca Tây Sơn Vương (Nhạc) bấy giờ hầu hết những tay giang h, vong mạng, những kẻ bấc đắc chí trong đó Nguyễn Hữu Chỉnh mt mưu sĩ thất thế bên Trịnh chạy sang. Chỉnh thủ túc ca Hoàng Ngũ Phúc xưa kia. Phúc chết, Chnh đi vi con nuôi Phúc Hoàng Đình Bảo. Sau khi Kiêu binh đảo chánh Bắc Hà, bỏ Trịnh Cán lập Trịnh Khải, giết Đình Bảo thì Chỉnh chạy qua hàng ngủ Tây Sơn, Chnh đã đưa ra bài sách Phù diệt Trịnh để đem Bắc Hà sang mt khúc quanh rộng ln ca lịch sử.

 

Năm Bính Thân, nh bn Tài Tập Đình (trưc đã theo Tây Sơn) Đông Cung Dương trn khi tay Tây Sơn vào Gia Định. Bn này lập ơng lên làm Tân Chinh Vương tôn Duệ Tông làm Thái Thượng Vương, chiếm đưc Sài Gòn nhưng đến năm Đinh Dậu (1777) thì bị Nguyễn Lữ đem quân vào đánh bắt và giết chết. Trn thoát, bấy giờ Nguyễn Ánh vừa đưc 17 tui, cháu Thái Thượng Vương (gi Vương bằng ông con Chương Võ, con thứ hai ca Định Vương), sau này tr nên đi thủ li hại ca nhà Tây Sơn Thế tổ ca triều Nguyễn.

 

Năm sau (Mậu Tuất - 1778) Nhạc ng đế lấy niên hiệu Thái Đức, phong Huệ làm

Long Nhương ng quân. Sau 8 năm vất vả gian lao, Nhạc cũng bưc lên ngai vàng b

 

 

 

 

 

85 Tây Sơn được gi là Tân Nguyễn.


 

 

ngọc như ai, không tài không chí gây sao ni s nghiệp n vậy, giữa mt thời đại loạn.

 

 

3- Nguyn Huệ Đui Quân Xiêm

 

Từ năm Nhâm Dần (1782) ngôi sao ca Nguyễn Huệ, ni em út ca Hoàng Đế

Thái Đức, bắt đầu sáng rực.

 

Hu mt thiên tài đặc biệt về quân sự. Li hành quân ca ông tc chiến, tc thng, biến hóa như thần. Hiệu lệnh ca ông tất nghiêm minh; k luật ca ông kỷ luật thép. đức tính làm ớng ca ông đáng kể nhất là chỗ biết chia bùi, xẻ đắng vi tướng sĩ, lấy ân uy lấy cả đảm c để chinh phc lòng ngưi.

 

Ra trận ông đi trưc ba quân, lúc nguy nan ông t ra bình tĩnh hơn ai hết; gặp nhng vấn đề khó kn, những việc ngưi ta phải bở vía kinh hn thì ông thường nảy ra mt khối óc thông minh, li lạc phi thường.

 

Từ lúc ông ra làm nghề ớng giữa lúc nưc nhà ly loạn khắp nơi, đến khi thở hơi cuối cùng xông pha trăm trận, ông chưa hề biết chiến bại. Lúc này vua Thái Đức lo củng c mi vấn đề chính trị, xây dựng triều đình, lập các qui như các đế ơng thì Hu ngưi đưc trao quyền đại ớng đi đánh Đông dẹp Bắc. Tại miền Nam con cháu h Nguyễn thủ hạ còn cựa quậy. Huệ bn lần mang quân vào Gia Định.

 

Năm ấy tại Ngã bảy (Thất K Giang) mt trận đại chiến xảy ra Huệ đem mấy trăm chiến thuyền t cửa Cần Thơ xung đt vi Nguyễn quân ở đây. Quân Nguyễn bại to.

 

Vào tháng tư, Huệ kéo quân đến Lữ ph bầy trận ngảnh lưng xuống nưc đánh nhau vi Nguyễn Ánh, lại thắng oanh liệt n bao giờ hết, Ánh phải bỏ chạy tháo thân ra đảo Phú Quc.

 

mt ngưi Pháp giúp Ánh tên là Manuel điều khiển thy quân không trn ni phải

đt tàu chết.

 

Năm sau (Quí Mão 1783) Chu Văn Tiếp, từ Phú Yên vào, cũng t cửa Cần Thơ, tính cứu Gia Định để đón Nguyễn Ánh đã từ Phú Quc trở về ni đa.

 

Trong trận này mt ớng kỳ kiệt ca Nguyễn Ánh Nguyễn Huỳnh Đức b bắt. Bấy giờ Đức phận s giữ đoạn hậu cho Ánh chạy ra Côn Lôn. Nếu tri không mưa to gió ln, sóng gió mịt thì Ánh đã thể bị phò Tây Sơn bấy giờ Trương Văn Đa bắt đưc. Thuyền ca Tây Sơn bấy giờ bị đắm nhiều, quân Tây Sơn đành phải rút lui, còn họ Nguyễn lại trn đưc ra Phú Quc.

Xong trận này Huệ lại về Qui Nhơn. Trương Văn Đa đưc cử làm Trấn thủ Gia Định. Tôi trung ca họ Nguyễn bây giờ các ng Nguyễn Văn Hoàng, Tng Phúc

Khương, Tng Phúc ơng, Văn Câu. Triều đình lưu vong này khi binh t Long

Xuyên lên Sa Đéc, tiến đánh Sài Gòn.

 

Sài Gòn vào năm 1780 lại bị quân Nguyễn tái chiếm. Nguyễn Lữ bỏ chạy về Qui

Nn. Trong năm ấy (1780) Nguyễn Ánh xưng ơng, phong Đỗ Thành Nhân làm


 

 

Ngoại Hữu, Ph Chính Thượng Quc Công, đặt quan cai trị, thu thuế, mộ binh làm chiến thuyền.

 

Sau đó ít lâu, đã phen Ánh c Đỗ Thành Nhân H Văn Lân đem binh can thiệp vào việc Chân Lạp, lập con Nặc Tôn là Nặc In lên làm vua để Hồ Văn Lân lại giữ quyền bảo h.

 

Trong dịp này Đỗ Thành Nhân ý cậy công, lộng quyền lại bị dèm pha bị Nguyễn Vương giết đi, quân Đông Sơn là quân bản bộ ca họ Đỗ ni lòng công phẫn bỏ đi, mt số chống lại cũng gây cho họ Nguyễn nhiều điều phiền phức86.

 

Tháng mưi năm Tân Sửu (1781) Tiêm La cho quân xâm lấn Chân Lạp (Cao Miên) do lệnh ca quc vương Trịnh Quc Anh. Hai ng Chất Tri Xi điều khiển binh sĩ kéo vào đất ca Nặc In khi đó đặt dưi quyền bảo hộ ca chúa Nguyễn.

 

Nguyễn Ánh liền sai Chưng Nguyễn Hữu Thy đem 3.000 quân sang Chân Lạp cứu nguy. Tại Chân Lạp, bn ng Tiêm hòa vi ng Việt ri đem quân tr về gây cuộc đảo chính. Trong dịp này, quc ơng Tiêm La cho bắt vợ con ca hai anh em Chất Tri đem giam giữ.

 

Chất Tri trở lại thì vừa đúng lúc Tiêm La đang bị cuc nội loạn thủ lãnh loạn quân là Phan Nha Văn Sn. V đến c Chất Tri truy tầm đưc quốc vương Trịnh Quc Anh giết đi tự xưng vua lấy hiệu Phật ơng sau khi tr đưc cả bn Phan Nha Văn Sn.

 

Em Sô Xi đưc phong làm Đệ Nhị Quc ơng, cháu Ma Lạc làm Đệ Tam Quc

ơng, ri họ Chakkri lưu truyền đến ngày nay, các vua Tiêm đều xưng Rama.

 

Năm Giáp Thìn (1784) Nguyễn Ánh lại c quân Tiêm La về giúp. Hai tưng Tiêm là Chiêu Tang Chiêu Sương kéo sang Nam Việt hai vạn quân 300 chiến thuyền, đi đến đâu quấy nhiễu dân chúng rất tai hại.

 

Quân Tiêm thắng đưc Trương Văn Đa tiến đến tận Long H, đưc tin này Nguyễn Hu vi vào ngay Gia Đnh, áp dng chiến thuật lùi để nhử đch vào các đa điểm chiến lưc ca mình Định ờng.

 

Tại Xoài Nút, Huệ đặt phục binh bên Rạch Gầm. Quân Tiêm đến thì quân ca Huệ đổ ra bất thình lình đánh c hai mặt thủy b. Quân Tiêm xoay tr không kịp, chết bị thương i phần chỉ còn mt hai chạy về nưc.

 

 

3- Nguyn Huệ Đánh Thuận Hoá

 

Trong những tháng cui cùng ca năm Giáp Thìn (1784), ngưi ta thể ng rằng Tây Sơn đã kiểm soát hết Nam vào ti Tiên (Mạc Cửu lúc này cũng đã chết ri) còn Nguyễn quân tuy chưa bị tan hoàn toàn nhưng ch còn mt lực ợng không

 

 

 

86 Năm 1777 Tây Sơn chiếm được Sài Gòn, Đỗ Thành Nhân đem quân Đông Sơn đánh chém được Tư Khu Oai của Tây Sơn. Nhờ chiến công này Nguyễn Ánh li có thực lực sai Văn Quân ra đánh Bình Thun và Diên Khánh.


 

 

đáng kể, phải đào vong ra c ngoài hầu n không tương lai. Tại Thuận Hóa tướng nh ca Bắc trưc kia bn Bùi Thế Đạt, Quý Đôn Phan Lệ Phiên, nay là Tạo quận công Phạm Ngô Cầu, Trấn thủ ca Sơn Nam hay tín, đầu óc tầm thường.

 

Năm Bính Ngọ (1786) Phạm Ngô Cầu cho Nguyễn Phú Như vào xét ni tình Tây Sơn. Khi Phú Như gặp Nguyễn Hữu Chỉnh tức ch cố nhân, những điều hay dở ca Thuận Hóa, cả chuyện lính Tam ph đảo chính Trịnh Cán nạn đói Bắc Hà, Phú Như cũng cho lt hết vào tai Chỉnh.

 

Tây Sơn liền quyết định li dụng ngày cơ hi thuận tiện này để Bắc tiến.

 

Bấy giờ là cui năm Giáp Thìn. Sau mt thời gian sửa soạn, ngày 18 tháng 5 năm y, Hu làm Long Nhương ng Quân Tiết chế thy bộ chư quân, Vũ Văn Nhậm làm Tả đô đc, Nguyễn Hữu Chỉnh làm Hữu đô đc vừa do đưng thủy, vừa do đường bộ t Hải Vân Quan đánh cho ti khi hết đạn, hết sức thì tự vẫn.

 

Quân Tây Sơn ra đến Thuận Hóa. Trấn thủ thành này Phạm Ngô Cầu c Hoàng Đình Thể cùng hai con ra kháng cự. Thể xông pha giết đưc vài trăm quân Tây Sơn nhưng khi hết đạn thì không đưc tiếp tế. Xét ra Cầu đã bị đòn phản gián ca Nguyễn Hữu Chỉnh do mt bức thư cố để lt vào tay Cầu nói Thể đã mật hàng Tây Sơn. Thể liền quay trở lại tính giết Cầu thì cờ Tây Sơn đã bay trên mặt thành.

 

Hai con Thể b trng thương đã ngã gc chiến trường. Tỳ ng Kiên cũng tử trận. Thể đành tự tử trên mình voi cho khi nhc.

 

Phú Xuân thất th ri đến t hai đn Cát Doanh, Đồng Hải, thuc hai tỉnh Quảng Trị, Quảng Bình cũng bị hãm do quân ca Nguyễn Lữ, ri mất nốt. L lại trấn giữ Thuận Hóa, Nguyễn Hữu Chỉnh nh mt đạo thy quân tiến ra Bắc trưc. Nguyễn Huệ chhuy hậu quân theo sau, hẹn gặp nhau ở bến V Hoàng (Nam Định).

 

 

5- Nguyn Huệ Ra Thăng Long (Sơn Nam Thất Thủ)

 

Quân Tây Sơn c hai đạo thy lc rầm rộ tiến ra Bắc thế mạnh n gió bão. Bấy giờ cui tháng 5 năm Bính Ngọ (1786).

 

Chỉnh ra cửa Việt Hải (sau này đi ra Việt An) ri vào bến Nghệ An, cho du binh

đánh phá lung tung khiến dân tình bên Trịnh xao xuyến cùng.

ớng giữ thành Nghệ An Bùi Thế Tuy (con Bùi Thế Đạt) đt doanh trại bỏ trốn. ớng giữ thành Thanh Hóa T Danh Thy cũng chạy. Nh không s trở ngại,

quân ca Chỉnh tiến dễ dàng ti V Hoàng (ngày 6 tháng 6 Bính Ng 1786) lấy đưc trăm vạn hc thóc (mi hc chừng 60 lít).

 

Chỉnh cho đt lửa để làm hiệu từ non Côi, lửa bc lên khiến xa Huệ đang dẫn mt ngàn chiến thuyền theo gió Đông Nam tiến ra, trông thấy biết lc quân đã ra ti Sơn Nam.


 

 

Chẳng bao lâu hai quân gặp nhau V Hoàng, thế càng mạnh thêm. Triều đình Bắc Hà đưc tin, cùng sng st, vi c Trịnh Tự Quyền thống lĩnh 27 Cơ hiệu ra ngăn quân Tây Sơn.

 

Quyền đã loanh quanh mất 10 ngày mi chuyển đưc quân khi thành Thăng Long đưc 30 dặm, chúa Trnh c thêm Đinh Tích Nhưng là mt danh tướng về thy chiến (Nhưng là dòng Đinh Văn Tả, chức Liễn Trung hầu, quê Hàm Giang, huyện Cẩm Giàng tỉnh Hải ơng).

 

Vùng Sơn Nam đã trở nên bãi chiến trường khc liệt cho hai bên, trong khi dân chúng già trẻ ln đều hoảng ht bồng bế nhau đi lánh nạn. Nhất dân kinh thành như sng trong mt cơn st rét. Bn quan lại, văn cũng n, việc nưc thì không lo, chỉ để ý việc chôn ca, gìn gi vợ con; giữa lúc này khói lửa chiến tranh bc tri.

 

Nưc lt bấy giờ mi cn, gió Đông Nam thi không ngừng. Thuyền Tây Sơn ơng buồm thẳng tiến. Quân Trnh nạp đạn vào súng Bảo lân bắn ào ạt. Quân Tây Sơn lui vào bên sông chờ ti đến mi từ từ thả vài chc chiến thuyền sang mặt trận ca Trịnh có đủ binh sĩ, kẻ giáo ngưi kích.

 

Quân Trnh bắn n mưa để ngăn lại. Thuyền Tây Sơn chìm dần trong im lng.

Tri tảng sáng, nhìn ra Nhưỡng mi biết đã bắn hết đạn vào những thuyền chỉ

đám binh sĩ kết bng rơm ca đch.

 

Biết mắc mưu, Nhưng liền cho quân bỏ thuyền chạy lên cạn thì đại đi thy quân Tây Sơn sấn đến, đạn bắn vèo vèo như chuyển c núi sông, các c thụ bên bờ cũng gãy đổ ng rắc. Quân Trnh vẫn lùi.

 

Quân Nam xông lên đuổi, quân Bắc chết như rạ. Hai cánh quân ca Trấn thủ Sơn Nam ca Trịnh Tự Quyền làm thế dc cho Nhưng, thấy thy quân đại bại mất tinh thần, liền tan v.

 

Quân ca Tây Sơn không gặp sức kháng chiến nào đáng kể nữa, liền tiến mãi vào

Hiến Doanh (Phố Hiến tỉnh Hưng Yên).

 

Sơn Nam thất thủ ngày 24 tháng 6 năm Bính Ngọ (1786).

 

 

Phòng Tuyến Thứ Hai Của Trịnh Tan V

 

Bn Trịnh Tự Quyền Đinh Tích Nhưỡng bại trận càng làm cho triều đình Bắc

điên loạn.

 

Ưu binh Nhất binh (lính Tam ph) hàng ngày vẫn vỗ ngực khoe trung thành vi vua chúa thuc Quí ơng87, bảo nhau mi nhóm rút mt i. lại đương đầu vi quân Nam Hà chỉ còn quân Bắc: Nghĩa binh.

 

 

 

 

87 Vua Lê, Chúa Trịnh xut thân Thanh Hóa nên ch tin đám binh Thanh-Nghệ-Tỉnh biệt đãi h, do đó giữa quân dân đời Trung Hưng sự chia rẽ. Gp biến, sự thế li càng bi đát. Kiêu binh b


 

 

còn vài tướng lĩnh liêm sĩ tiết nghĩa là: Thạc Quận Công Hoàng Phùng Cơ vi 500 quân nghĩa từ Sơn Tây về hộ vệ kinh thành. Quận Thạc cùng 8 con (kể cả rể) đem binh ra đóng hồ Vạn Xuân88  dàn trận đồ bến Thúy Ái (cùng thuc huyện Thanh Trì).

 

Chúa Trnh đem hết tinh binh ra ngoài cửa Tây Long, bày trận i Ngũ Long Lâu. Trận này khai diễn vào ngày 25 tháng 6 năm Bính Ng.

 

Quân Tây Sơn thừa thắng Sơn Nam liền nut giải trưng giang (Nhị Hà) tiến lên bến Nam Dư để đánh bất thần vào quân Trịnh. Lúc này, đại đi chu sư ca Nguyễn Huệ ti nơi thì tại bến Thúy Ái quân Trịnh còn neo thuyền, lên bãi chơi, chưa phòng bị hết. Tây Sơn ti, quân Trnh hoảng ht không kịp xuống thuyền nữa, chạy tán loạn trong khi súng C thần ca Nam bắn n i. Mt kẻ can đảm: Ngô Cảnh Hoàn, Quản Tiền Phong Cơ ca Trịnh, cương quyết lại chống đch ri bị tử trận trên mặt nưc. Tiền Phong Cơ gc ri Hoàng Phùng Cơ không hay. Đang khi Hoàng ăn cơm thì quân Tây Sơn đã vây chung quanh, khiến Phùng Cơ chỉ còn c b chạy.

 

Mt đi quân ca Trịnh do Mai Thế Pháp c chặn đưng Tây Sơn, nng bộ thuc tan vỡ dần, Pháp túng thế nhảy xung sông tự vẫn.

 

Trong trận này 6 con ca Quận Thạc bị trúng đạn chết cả, Quận Thạc thấy thế nguy, đành kéo con trai Hoàng Phùng Gia con r Nguyễn Trng Thu cùng vài chc binh sĩ liều chết mở mt đưng máu chạy về Hưng Hóa. Trong khi này, h Vạn Xuân là mồ chôn hầu hết quân Trịnh.

 

t đưc tiền tuyến ca Trịnh tức sau khi đánh tan quân Hoàng Phùng Cơ, Nguyễn Huệ rần rộ xông lên bến Tây Luông. Tiếng ha hổ nổ ầm ầm ghê rn, tiếng binh sĩ hét và rên rỉ biến trận Tây Luông thành mt cảnh đa ngc hỗn loạn gm ghê máu chảy đầu rơi ào ạt. Chúa Trịnh phất cờ lệnh ba quân tiến. Quân Tây Sơn như hùm beo thấy mi cũng lần xả vào đch như để nut chng.

 

Nhưng xông vào trận chỉ quân Nam thôi, còn quân Bắc chẳng ai dám liều mạng. Chúa Trịnh liền thúc voi quay v ơng phủ thì trên cửa Tuyên c Tây Sơn đang phất phới bay.

 

Lịch sử ghi: Chúa Khải bỏ Thăng Long sau cuc bại trận hết sức bi thảm vào ngày 26 tháng năm Bính Ngọ (1786).

 

Khải chạy đến làng H Lôi tỉnh Phúc Yên thì b dân đây bắt nộp cho Nguyễn Huệ. Dc đường Khải nhờ đêm ti rút dao đâm cổ mà chết (28-6 Bính Ngọ).

 

 

 

 

 

 

 

chy trước chy đến đâu thì dân chúng giết đến đy. Với đám quân dân nghịch nhau như nước với lửa, ngai vàng nghiệp chúa của Lê, Trịnh cũng đủ đổ ri, còn kể chi những nguyên nhân khác.

88 Hồ Vn Xuân tức đm Vn Phúc thuc huyện Thanh Trì, tỉnh Đông bên ngoài thành Thăng

Long.


 

 

Huệ Gặp Vua

 

Thắng trận xong, quân Tây Sơn vào đóng giữ hoàng thành rất nghiêm chnh, không

đng chạm đến tài sản tính mạng nhân dân.

 

Theo ơng Mc quyển 46, t 23b-25b thì trong khi còn hành quân V Hoàng, Huệ đã phái mt tỳ ớng đem binh mật đến Thăng Long để hộ vệ Hoàng gia (vua Lê). Khi quân Tây Sơn ti, các hoàng tử hoảng ht nhưng viên tỳ ng dâng t mật thư ca Huệ báo trưc cuộc vấn an, bấy giờ vua mi an lòng.

 

Ngày 26 tháng 6, Nguyễn Huệ dẫn bn Công Chỉnh các ng vào cung Vạn

Thọ. Trưc mặt nhà vua, ông chúa Tây Sơn những cử chỉ hết sức khiêm nhượng.

 

Trong cuc đàm thoại, Hu nói quân Nam ra Bắc ch ý phù diệt Trịnh và làm theo lòng tri.

 

Lúc này các cựu thần đi lánh nạn hết không còn mt ai, vua Lê nghe li Chỉnh cho đi tìm Phan Phiên, Trần Công Sán, Uông Sĩ Điển đến lo việc thù tiếp vị thưng khách.

 

Ri ít bữa sau dân chúng lại lc đc kéo nhau tr về, chợ búa lại hp, các hoạt động hàng ngày lại tiếp tc theo nhịp sng bình thường.

 

Qua hôm sau, vua sai ngưi sang phong cho Nguyễn Huệ (Huệ trú tạm bên Trnh phủ) làm Nguyên Súy, Dực Chính Phù Vận Uy Quc Công.

 

Hu nhận ri sai ngưi vào hoàng cung t ơn, nhưng trong lòng ý bất mãn, nghĩ rằng triều đình Bắc lấy chức c phong cho mình ý lung lạc coi Hu vào loại ngưi không biết chăng.

 

Công Chỉnh khéo léo lắm mi làm cho Huệ nguôi giận sang thảo luận vi vua Lê kiếm cách làm đẹp lòng ni đang nắm trong tay vận mệnh Hoàng Gia và Bắc Hà. Ri ngưi ta đi đến chỗ gả cho chủ súy Tây Sơn gái thứ hai ơi mt ca nhà vua Ngọc Hân công chúa bấy giờ mi 16 tui, nhan sắc rất mặn 89, lại tài văn chương thi phú.

 

Vài ngày sau, bnh tình ca nhà vua thêm trầm trọng, ri mất vào ngày 17 tháng 7 năm Bính Ngọ (1786), sau 47 năm ở ngôi làm nhìn cho h Trịnh.

 

Do sự chấp thuận ca Nguyễn Huệ, Hoàng Tôn Duy K đưc nối ngôi lấy niên hiệu Chiêu Thống90.

 

 

 

 

 

 

 

 

89 Thời nào người đàn cũng đóng những vai trò hết sức quan trng để gii quyết những ni khó khăn trong tình thế đc biệt. đây người ta mượn cái nụ cười của giai nhân để đè dẹp ngn lửa gin của Tây Sơn có thể đt cháy cả Bc hà by giờ.

90 Về việc Duy Kỳ lên ngôi "Lê Quý K Sự" chép: "Tự tôn không xin phép trước với chúa Tây Sơn, vi lên ngôi ngay trước linh cữu của vua Hiến Tông ri li tự tiện phát tang xong mới cho người sang báo với Huệ. Huệ gin lm. Công chúa Ngc Hân phi mt sai người tin cho Duy Kỳ sang xin li Huệ mới yên.


 

 

Nguyn Huệ về Nam

 

Trưc khi cất quân ra Bắc Hà, s "kiểu mệnh" theo li ca Nguyễn Hữu Chỉnh, Huệ đã gửi thư91 về Qui Nhơn "Xin đại c Bắc phạt". Vua Thái Đức ý không bằng lòng vi cho ngưi ra Phú Xuân đòi đình chỉ việc Bắc tiến thì Huệ đã ra ti Thăng Long đã hạ đưc hết thảy lực ợng ca Bắc Hà. Nhạc đành sửa soạn lên đường, biết rằng cngưi ra gi Huệ cũng không đưc. Tháng 8 năm Bính Ng, vi 500 thân binh 100 con voi, Nhạc lật đật ra Thăng Long tuyên bố đi tiếp ứng cho Nguyễn Huệ để tránh mi điều dị nghị.

 

Lại mt phen nữa cờ Tây Sơn tiến ra Bắc Hà.

 

Đưc báo đng vua tôi nhà dân chúng Thăng Long n nao, hong ht. Gặp vua Lê, vua Thái Đức tuyên bố mt câu rất chững chạc:

"Họ Trịnh chuyên quyền, chúng tôi đem quân ra đây ch ý giúp nhà vua thôi. Nếu đất Bắc ca Trịnh thì mt tấc chúng tôi cũng lấy, nng ca nhà thì mt tấc chúng tôi cũng không tưng, chỉ mong nhà vua giữ vững kiền cương ri "hai c" chúng ta đi đi giao hảo"...

 

Trưc sự dứt khoát này, vua tôi nhà mi hết lo lắng binh tưng Tây Sơn cũng hoan hỉ, bi họ chỉ mong sm trở về vi gia đình. Trong dịp này, Vũ Văn Nhậm vn ghét Nguyễn Hữu Chỉnh, liền bàn vi Nguyễn Huệ mật rút v Nam bỏ Chỉnh lại cho dân Bắc sửa trị.

 

Ri giữa canh ba đêm ấy, quân Tây Sơn lặng lẽ kéo đi mang theo ca cải, kho đn

Bắc Hà sau khi cho ngưi từ giã riêng vua Chiêu Thống.

 

Sm hôm sau Chỉnh mi biết tin, sợ quá vi cùng vài gia nhân chạy ra bờ sông, cưp mt chiếc thuyềm bum, chèo gấp Nghệ. Mt số ni kẻ chợ đuổi lấy gạch, đá ném theo, Chỉnh tự tay giết vài ngưi mi thoát đưc.

 

Quân Hu đến Nghệ An thì Chỉnh cũng ti kịp. Huệ ý ngưng bên ngoài bề trong thì rất khó chu, nng cũng vổ về Chỉnh. Hu nói: "Ngưi Bắc chưa thật lòng vi ta, danh ớng ca họ n Đinh Tích Nhưng, Hoàng Phùng Cơ vẫn còn hoạt động, ông nên ở lại Nghệ An cùng Nguyễn Văn Duệ để đề phòng mai hậu mi đưc".

 

Sau đó, Hu dặn ngầm Vũ Văn Nhậm rằng: "Chnh ở lại Nghệ An quê ơng ca hn, phải xem kỹ mi hành động, đng thời theo dõi lòng ngưi đi vi hắn yêu ghét thế nào, cấp báo cho ta hay..."

 

Về phần Chỉnh, từ ngày không đưc theo sát Bắc Bình ơng Nguyễn Huệ, Chỉnh đã thấy mình cái thế tiến cũng khó thoái cũng d, biết Nguyễn Huệ mưu ghê gớm, đã không tin thì tai ha sẽ đến chưa biết giờ phút nào. Chỉnh đành ráo riết kiếm các tay lưu vong, lập cơ nngầm ý chiếm hẳn Nghệ An gây thế tam phân thiên hạ. Nguyên sau khi Tây Sơn trở về Phú Xuân, vua Chiêu Thống vừa lên ngôi, đình thần toàn những kẻ bất tài nên giòng h Trịnh Trnh Lệ Trịnh Bồng lại xuất đầu lộ

 

 

91 Huệ sợ chưa có lệnh vua anh, đã đem quân ra Bc là mn phép, làm liều.


 

 

diện tranh nhau làm chúa, noi theo thói cũ. Vua Chiêu Thống bất đắc dĩ phải để Trịnh Bng tái lập phủ Liêu phong Bng làm Án Đô Vương. Bồng lại hiếp vua như các tiên chúa họ Trịnh ri trong dịp này các hào mc các đa phương lấy danh nghĩa vua Lê cũng ni lên như i hai s quân xưa kia. Chính s Bắc đã ri, lại thêm nạn đói kém, dịch lệ bùng ra càng tăng thêm cnh lầm than, khổ cực. Vua Chiêu Thống không còn cách đi phó đành cho s giả vào Nghệ An, khẩn thiết mi Chỉnh ra Bắc yên dân trừ loạn92, Chỉnh liền để ni tay chân Duật lại vi Nguyễn Văn Duệ, còn mình thì cùng quân đội, phất cờ "h vệ" kéo ra Thăng Long.

 

Quân ca Chỉnh ti đâu, quân Trnh Bồng bỏ chạy đến đó, Chnh ung dung bưc vào Thăng Long, tiền hô hậu hét. Cái đa vị cao quý ca ông chúa cui cùng họ Trịnh, mt buổi mai đã sang tay chủ mi: Nguyễn Hữu Chỉnh.

 

Vua Chiêu Thng phong cho Chỉnh chức Bình Chương Quân Quc Trọng Sự, Đại

Đồ Bằng Trung Công để thưng công đã dẹp đưc kẻ lộng quyền.

 

Việc đầu tiên ca Chỉnh Triều chiếm đóng Trịnh phủ làm Đại bản doanh, xin phong cho con Nguyễn Hữu Du làm "Thế tử" lập dinh ở phía Đông, cắt đặt tay chân vào các đa vị trọng yếu trong triều các trấn. Sau này các quan lại tâu vua phong cho Chỉnh c Nhất Tự Công, đưc mở phủ đúc ấn quân Thành, viện khu mật thuộc về cả đấy93.

 

Từ đó mi việc Chnh đều quyết đoán lấy, không hi ý vua Lê, rút cc về phần vua Lê, tránh đưc nạn Trịnh Bng thì lại rơi vào cái ha Cng Chỉnh, khác chi chuyện quỷ tha ma bắt.

 

Không khí chính tr Bắc lại nặng nề n trưc. Vua ngán, dân bun, con thuyền quốc gia vẫn bồng bềnh trong cơn sóng dữ.

 

Chỉnh xét biết nhiều ni bất mãn vi mình, bi các quan có mt số cáo bnh về ở ẩn nơi núi, bể hay đng ruộng nên tìm cách mua chuc bng việc mở khoa thi, tuyển dụng nhân tài.

 

Ri trưc nhng việc chuyên quyền ca Chỉnh đã phen vua Chiêu Thống mưu vi bọn cận thần Ngô Vi Quý vi Nguyễn Hữu Chỉnh vào tiền điện để đánh thuc đc cho chết, nhưng khi vua gặp Vũ Trinh đem chuyện này ra bàn thì Trinh gạt đi, lấy lẽ đang có tin Tây Sơn ng bức ngoài biên thùy, triều đình lại chưa n, lòng dân còn xao xuyến, hãy còn cần Chỉnh làm móng vut, nhất Chỉnh chưa hình tích gian trá bất tín. Chiêu Thng nghe ra mi bỏ việc này đi, nhưng sau cũng ngưi mách Chỉnh việc này.

 

Chnh từ đó ý chán nản, ít nhòm ngó vào việc nưc, hào kiệt các i lại rạo rực.

 

 

 

 

 

 

92 Trịnh Bng sau cuc bi vong đã bỏ đi tu và từ đó không ai thy tông tích của ông ta nữa.

93 Phủ quân Võ Thành có uy quyền như Bộ Tng Tư Lệnh quân đi ngày nay.


 

 

Tin ca Duật từ Nghệ An đưa ra cho biết anh em Tây Sơn đang lủng củng vi nhau, Chỉnh liền ý mun lật đổ Tây Sơn, mật giao kết vi Nguyễn Văn Duệ thực hiện mưu "Nam Bắc phân trị"94.

 

Văn Nhậm trưc đây đã đưc giao phó nhiệm vụ xét về bn Duệ Chnh đưc d đnh này liền dùng binh phù gi Duệ về Nam; Duệ không chịu e rằng anh em vua Tây Sơn bất hòa với nhau, mình tướng cũ ca Nhạc, về chuyến này điều bất li chăng. Duệ tính luôn chuyện thông đồng vi Chỉnh để cùng chống lại vi Bắc Bình ơng. Trong việc này Duệ sự kết cấu vi Tham nghị Nguyễn Đình Viện.

 

Văn Nhậm cho chạy thư vào báo cáo vi Bắc Bình Vương tình hình Ngh An, Vương trao ngay cho Nhậm toàn quyền giải quyết vấn đề Duệ Chỉnh.

 

Quân Nhậm đi gấp, sau mt ngày đêm đến trại Kỳ Hoa. Duệ hoảng sợ dặn Đình Viện giữ lấy Nghệ An, còn mình trn về vi Nhạc.

 

Tại đây ớng lĩnh Nghệ An bất đng chánh kiến, Đình Viện cùng các con đánh ln nhau vi Nguyễn Thuyên nên khi Vũ Văn Nhậm ti thì Nghệ An lại sang tay quân đi Nam Hà, không tn mt mũi tên, hòn đạn.

 

Trong khi bầu tri chính tr Việt Nam còn vẩn đc, mt việc khá buồn cưi đã xảy ra là triều đình Bắc cử sứ bộ do Trần Công Sán cầm đầu vô Nam đòi Ngh An (việc này vào tháng ba năm Đinh Mùi - 1787). Lúc này Phú Xuân đã phái Vũ Văn Nhậm đem quân ra chiếm đóng trấn này95.

 

S bộ vào đến Nghệ An thì Vũ Văn Nhậm đã mặt tại đây mở tiệc khoản đãi s giả rất trọng hậu. Đi vi việc đòi đất Nghệ An, Nhậm cưi bảo Sán rằng: "Nghệ An mt cấp nh, nghĩa đi vi đại cc mất còn, sứ bộ đi thêm mệt sức, ung công mà thôi... chỉ e chim đã lìa t, trở về khó cành đậu!".

 

Câu này làm cho Ngô Nho hong s, Nho bàn vi Công Sán nên đi quc thư đòi đất Ngh An làm bức thư cầu Tây Sơn cho vua đưc tập phong, nhưng Công Sán không chu.

 

Đến Phú Xuân quc thư dâng lên, Bắc Bình Vương coi xong ni nóng, liền mạt sát ngay Chỉnh mắng triều đình Bắc ý phỉnh phờ lừa gạt. S giả không đi nét mặt, ung dung biện luận từng điểm khá lâu.

 

Khi đó tri đã ti, Bắc Bình ơng bảo Công Sán: "Các ông c về sứ quán nghỉ ngơi,

để ta nghĩ kỹ vài lần ri s liệu định". Sán đỡ li luôn: "Đại ơng ng mt lần cũng

 

 

 

 

94 Mưu Nam Bc phân tr ly Hoành Sơn Linh Giang (sông Gianh) làm phân giới ri chia ra hai miền Nam Bc như các tiền triều để cùng hưởng phú quý. Li sách chép: Nghe tin Duệ ý thông đng với Chỉnh, Bc Bình Vương liền phái Nguyễn Văn Đức ra đóng Diễn Châu (Nghệ An) để cùng trông coi trn này, nhưng khi Du Đức biết Nam hà đang có mâu thun ni b bèn viết thư cho Chỉnh bàn cùng hợp lực kéo vào Nam gây lon, khi thành công sẽ chia nhau đt đai như trên đã nói, nhưng Chỉnh do dự nên việc này không thành.

 

95 Đây mt việc thiếu tâm Tây Sơn nhà chưa tht tình tt với nhau, li còn đang nghi ngờ nhau là đàng khác.


 

 

đ, ng vài lần e lẫn chăng? Tôi đây xin liều chết cho ri". Vương giận lắm truyền nht sứ bộ mi ngưi mt i.

 

Bây giờ giữa Huệ Nhạc không khí đang nặng nề. Ngưi ta ngại ni tình bất n này lt vào mắt ca phái bộ Bắc hà, ri Bắc Bình Vương đưa trăm lạng bạc nói ca Công chúa (Ngc Hân) gửi tặng s b. Đô đc Văn Nguyệt đưc lệnh tiễn đưa sứ bộ về Bắc bng đường biển cùng 20 kẻ tùy tùng đến cửa bể Đan Nhai, Nguyệt ngầm sai đc thuyền, cả phái đoàn đều bị chết chìm cả. Hôm ấy là ngày 11 tháng 4 năm Đinh Mùi.

 

 

6- Chim Bằng Gãy Cánh (Quân Tây Sơn Ra Bắc Lần Thứ Hai)

 

Giữa lúc Nguyễn Hữu Chỉnh đang sống những giờ phút vinh quang nhất thì Vũ Văn Nhậm theo kế hoạch ca Bắc Bình Vương liền viết thư ra hi ti thông đồng vi Nguyễn Hữu Duệ. Bấy giờ Chỉnh đã hiểu Nghệ An đi chủ ri cũng biết sức mình còn kém Tây Sơn, vi viết thư cho Vũ Văn Nhậm để giải thích thái độ ca mình, đại ý nói mình vẫn trung thành vi Bắc Bình Vương vì bị kẻ yêu ngưi ghét nên nhiều điều phao vu oan uổng.

 

Đưc thư Chỉnh, Nhậm cũng hi âm