Chương 2 Pháp Ra Mặt Xâm Chiếm Việt Nam
Phạm Văn Sơn

Pháp Ra Mặt Xâm Chiếm Vit Nam

 

 

 

Quand un peuple, pour des raisons quelconques a mis le pied sur le territoire d'un autre peuple, il n'a que trois partis à preder: exterminer le peuple vaincu, réduire au servage honteux ou l'associer à ses destinées.

 

Paul Bert

 

Khi mt dân tc mt lẽ nào đó đã đặt chân lên lãnh th ca mt dân tc khác thì ch ba việc: Tiêu diệt kẻ bại, nô lệ hóa họ mt cách nhc nhã, hoặc đng hóa họ theomình.

 

 

 

- De Montignyđi công cán Á Châu

 

- Chiến sự từ Đà Nẵng vào Sài Gòn

 

- Ba tỉnh min Đông Nam K bị mất

 

- Pháp chiếm nt ba tỉnh min Tây

 

 

 

 

1- Nguyên nhân của vic Pháp xâm lăng Vit Nam

 

Từ đi Tự Đức nưc Việt Nam đi dần ti chỗ ngã ba ca lịch sử. Nưc Việt Nam đc lập từ thế kỷ thứ X, sau ba thế kỷ ni chiến (1527) nguyên lực quốc gia b hao mòn thì Tây Phương vi mt nền văn minh mi, mt nguồn sinh lực dồi dào đã tràn sang Á Châu làm đảo ln tình thế ca hầu khắp các quc gia. kém hèn, cui thế kỷ XIX chúng ta rơi vào vòng lệ thuc ca ngưi da trng. Nếu xét sự tiến triển ca phong trào thực dân đế quc ca Tây Phương khi từ thế kỷ XV, cuc chạy đua mãnh liệt để giành nhau th trưng cùng đất đai từ thế kỷ sau liên miên vàráo riết cho đến cui thế kỷ XIX, việc đánh cưp lấy đất ca ngưi Việt như thế quá mun. Ngoài ra, biến cố có nh ng tai hại nhất cho Việt Nam s thất bại chính tr quân s ca Trung Quốc vào cuối thế kỷ XIX sau trận chiến tranhnha phiến. Lần lần nhà Thanh cácNam Kinh Điều Ưc, Trung-Mỹ, Trung-Pháp Điều Ưc ngày 3-7-1844, 23-10-1884. Mưi năm sau nữa Pháp mi cương quyết xâm chiếm Việt Nam. Mtmặt Pháp bấy giờ đã hoàn cảnh thuận tiện để xuất binh, mặt khác Pháp cho rng nếu quân đi Phápkhông gấp c vào Việt Nam, thể Anh s đến Việt Nam trưc. Thêm vàođó, mt nguyên nhân nữa chuyện nưcTàu vn "thiên triều" đi vi Việt Nam còn bại trận thì Việt Nam c nh dân thưa dại chẳng thôn tính. Nếu n trong khoảng thời gianPháp còn lúng túng vi ni bộ cùng viliệt ng, vua chúa ViệtNam sm mt chính sách đi ngoại khôn khéo, am hiểu thuật phú quc ng binh thì chúng ta đâu


 

 

phải viết những trang quc sử bằng máu c mắt vào hạ bán thế kỷ XIX. Tiếng súng ca trung ng Rigault de Gnouilly và đại Lapierre vào mùa thu năm Đinh Vị (1847), tiếc thay, chưa đủ mt cảnh cáo cho cái triều đình hôn ám ca vua Thiệu Trị.

 

 

2- Đặc phái viên Pháp De Montignyđến Vit Nam

 

De Montigny lãnh s Pháp Thượng Hải, tháng 11-1855đưc đặc y từ Pháp sang Đông Nam Á bằng đủ mi cách để thết lập các cơ sở chính tr thương mại cho nưc Pháp. Bấy giờ Pháp nhắm vào Tiêm La, Cao Miên Việt Nam. nhiên Việt Nam đưc chú trọng hơn cả.

 

Sau khi nhân danh hoàng đế Phá Luân đệ tam xong vi triều đình Tiêm La mt hiệp ưc chấp thuận cho Pháp đưc vào tự do buôn bán, ging đạo, nghiêncứu khoa hc, đặt đại diện ngoại giao, mua các bất động sản, De Montigny qua Cao Miên vào tháng 10-1856. Tại đây sứ giả Pháp cũng mt công tác ơng tự nng bị Tiêmngăntrở bi Tiêm vẫn mun giành đc quyền nh ng chính tr tại xứ Chùa Tháp (còn nếu Tiêm gấp vi Pháp chỉ kéo Pháp về phe mình cho uy thế để khi bị Anh hiếp chế). Bị ni Tiêm để ý, quc ơng Miên không dámra mặt thân Pháp, ri giám mc Michel chmi thu xếp đưc mt bức thư, trong đó vua Nặc Ông Tôn gửi Napoléon đệ tam xin Pháp che chở c Mên. Tóm lại, vi Cao Mên, De Montignythâu lưm đưc gì.

 

Cuối tháng 10 ông ti Tourane bằng tàu Le Marceau.Đến trưc tàu ca viên đặc y này chiếc Catinat vào ngày 16-9-1856. Thuyền trưởng ca tàu Catinat làLe Lieur nói cho các quan Việt Nam Tourane biết mt bức thư đệ lên nhà vua do đặc y ca Pháp mang đến. chỉ vài ngày nữa viên đặc y sẽ mặt đây. Quan ta tiếp thư bảo Le Lieur chờ hi âm. Nhưng bức thư ca De Montigny đưc mở ra coi ri lại đem trả lại trên bãi biển. Le Lieur liền tuyên bố rằng việc quăng bức thư ca nưcPháp trên bãi biển c mt sự nhc mạ, như vậy Việt Nam đã tuyên chiến vi Pháp. Mấy ngày sau viên thuyền trưng này thấy quân đi các hải đn phần hoạt đng khác thưng liền cho đổ bộ 50 tên lính bắn vài phát đạibác vào đn chính ca ta. Đi quân đổ bộ ca Pháp hạ đưc cổng đồn, quân ta bỏ chạy bị bắt khoảng 40 ngưi. Pháphạ đưc thành Đà Nng, thu đưc 45 khẩu đại bác mt số thuc súng rất lớn. Hôm sau quan ta tr lại điều đình, Le Lieur bảo phải đi viên đặc y ti ông này mi đủ thẩm quyền nói chuyện vi nhà cầm quyền Việt Nam. Nhưng De Montigny không lên Đà Nẵng đi thẳng qua Hồng Kông. Đến ngày 23-1-1957 De Montigny mi trở lại. Haibên nói chuyện, De Montigny đưa ra việc xin tự do buôn bán, đặt lãnh s Huế, đặtmt thương điếm ở Tourane việc truyền giáo. Triều đình Huế đều từ chi hết.

 

Cuộc thươngthuyết thất bại. Trưc khi rút lui De Montignyđã để lại cho s thần ca vua Tự Đức mt văn kiện nói rằng ông ta sphảiđệ trình vi hoàng đế nưc Pháp rng vua Việt Nam đã khưc từ kết vi c Pháp mthiệp ưc trên nhng căn bản và hình thức đã đưc các nưc văn minh công nhận, và nếu vua Việt Nam c giết đạo, cngưc đãi ngưi Pháp, nếu c Pháp phải trừng phạt thì đó làtại triều đình Việt Nam.

 

Kết qu ca những s lôi thôi trên đây các việc giết đạo càng mạnh, càng gay gắt n bao giờ hết. Khắp trong c, ch nào cũng những vụ giết giáo dân, đt nhà


 

 

giáo dân và giáođường. Mt giám mc Tây Ban Nha Diaz b bắt bị chém vào ngày

20-7-1857 tại Bắc Kỳ. Tin này bay v Paris, các i chính quyền nhao nhao lên tiếng,

đòi phải đem quân lực sang đi phó thẳng tay vi Việt Nam. Giám mc Pellerin và Huc đưc cử qua Việt Namxét tình trng ca việc truyền giáo để về trần thuật tỉ mỉ các việc xảy ra. Ri ngày 4-11-1857 trung ng Rigault de Genouilly đang coi căn c hải quân Pháp Viễn Đông đưc lệnhmở ngay mt cuộc th uy mãnh liệt tại các vùng duyênhải Việt Nam. Nhưng bấy giờ c Pháp đang đánh nhau vi nhà Thanh nên ngày 31-8nămsau tất cả hạm đi Pháp gm 14 chiến thuyền và mt tàu Tây Ban Nha mi kéo xuống đưc b biển Việt Nam. Ngày 1-9 Pháp gửi ti hậu thư cho các nhà cầm quyền ở Tourane, buc phải np hết cả đn ải định giờ cho quan Việt Nam trả li. Quá thi hạn, Pháp ni súng, Việt Nam chống lại, nng nửa giờ sau bên Việt Nam ngừng bắn. Ch hai hôm cửa Đông cửa Tây thành ĐàNng bị Pháp uy hiếp nặng nề, triều đình Huế cử Đào Trí và Trần Hoằng là tổng đc Nam-Ngãi ra chống cự. Hai ôngti Đà Nng thì hai đn An Hải Tn Hải đã thất thủ. Hữu quân Đình làm đô thng ra sau để tiếpứng cho quân Nam Ngãi vi mt b đi 2000 ngưi. Quân ca xát kịch liệt viquân Pháp Cẩm Lệ. Lý bị đạn đưc mấy hôm thì chết. Trưc sức mạnhca Pháp, triều đình lại c luôn Nguyễn Tri Phương làm đô thng Chu Phúc Minh làm đề đchợplại ng cưng cho lực ợng ca Đào Trí. Ri Nguyễn TriPhương lập đn Liên Trì, đắplũy từ Hải Châu đến Phúc Ninh, c ngăn c tiến ca Pháp-Tây. Rigult de Genouilly thấy quân Việt đây di dào tinh thần chiến đấu, lại ngưi cho tin 10000 quânViệt sắp từ Huế kéo vào nên ngng lại. y cũng ngần ngại mt phần nữa vì không thuc đưng giao thông t Đà Nẵng ra Huế về mặt bộ. Bấy giờ mùa Đông, tiếnquân bằng hải đạo thì ngưc gió, binh đi lại bị dịch tả. Viên trungtưng này còn thất vng thêm chỗ không thấy giáo dân ni lên ởng ứng nên đã kỳ kèo giám mcPellerin vì trưc đây giám mc đã đoan quyết như vậy. Lúc này giám mc cũng theo quân đi mặt trên chiếc tàu Némésis. Giám mc vừa xấu h, vừa tức giận nên bỏ về nhà tu Pinang tại Lai. Còn Rigault de Genouilly thấy không thể t ra Huếđưc liền chú mc về Nam Kỳ ri cương quyết để đại Toyon ở lại Đà Nng. Rigault de Genouilly đã rất thực tế: Nam Kỳ xứ giàu, nhiều thóc gạo, lại xa chủ lực quân ca triều đình Huế, đánh dễ nhiều ngun li.Tháng Giêng năm Kỷ Mùi (1859) lên quân nh neo kéo Nam Kỳ. Kể từ giờ phút này đất nưc Đng Nai lâm vào khói lửa. Còn ngưi thay R. de Genouilly đô đc Page, đến Đà Nẵng vào 19-10-

1859. Vào ngày 18 tháng sauPage cho hai pháo thuyền"Némésis" "Phlégéton" ra ki lần theo bờ biển bắn phá hết các hải đn ca Việt Nam.Việt quânchống trả đây

rắt hăng nhưng pháo đi ca Pháp-Tây ở cácchiến hạm bắn lên đã hy diệt đưc mi cơ cấu bố phòng ca Việt Nam. Tuy thắng trận Liên quân vẫn rút lui vào ngày 23-3-

1860 để sang ng cưng cho quân đi ca hải quân trung tưng Charner đi đánh Tàu

(Lúc này liên quân Anh-Phápđang giao tranhvi quân nhà Thanh tại Hoàng Hi).

 

Page sang Việt Nam vi huấn lệnh ký mt hòa ưc vi triều đình Huế, mc đích xinbãi việc cấm đạo, giết đạo cùng đặt ba lãnh s quán ở bahải cng tại Việt Nam và mtđại diện ngoại giao bên nhà vua T Đức. Họ không đòi bi khoản chiến tranh nhượng đất chi hết cũng n vi triều đình Mãn Thanh trưc đây (1842-1847); triều Mãnđã nhận các điều kiện này. Triều đình Huế không tỏ ýkiến nào về vấn đề này, chỉ xin gửi ngưi sang ngoại giao vi Pháp đình thôi. Pháp cho rằng Việt Nam ý kéo


 

 

dài cuc thươngthuyết để cho họ chán ri họ phải đi. Do đó Page đã đoạn tuyệt cuộc giaothiệp tiến đánh phía Bắc Tourane. Thiếu Dupré-Déroulède b đạn chết trong trận này trên chiếc tàu Némésis.

 

 

3- Vit Nam mất ba tỉnh min Đông

 

Ngày 2-2-1859Rigault de Genouillyđem 2000 quân vào tấn công Nam Kỳ. Ngày 9-2 quânPháp ti sông Đng Nai tàu ln cũng vào đưc bến.

 

Miền Nam Việt khác hẳn miền Trung. Đây vùng đồng bằng, nhiều sông ln, sông con chạy ngoằn ngoèo ra biển. những chi lưu ăn vào sôngCửuLong, lại những sông nhỏ ni vào sông Đng Nai.

 

Hạm đi ca Pháp bắntan các hải đn từ Vũng Tàu đến cửa Cần Giờ luôn trong hai ngày 10 11-2-1859, ri ngưc dòng sông tiến vào Gài Gòn. Các cơ cấu phòng th hai bên bờ sông ca Việt Nam đều bị phá hy tan tành. Ngày15-2 h ti Nhà Bè trưc phòng tuyến phía Nam Sài Gòn ngay chiều hôm đó họ đã hạ đưc mt đnbinhca Việt Nam trong nhiều đn binh khác. Ngày 16-2 h tiến lên Tân Thuận Đông để vào sông Sài Gòn.Ngày 17-2 thiếu Jauréguberry, Dupré-Déroulède, đại úy Lacour trên pháo thuyền Avalanche đi thị sát tại phía Bắc thành Sài Gòn cách đn phía Nam

1800 thưc (thành này do Olvier dựng lên xưa kia đưc xây lại vào năm 1837,mt lũybao bc bên ngoài dàiti 1475 thưc, trong rừng n cây xum xê, rậm rạp, nhà cửa san sát t bờ sông cạnh Gia Đnh). Liên quân Pháp-Tây đổ bộ đánh mặt Đông Nam thành này. Ngày 18-2 Pháp pháo kích kịch liệtn. Quân Pháp vẫn tiến mặc dầu quân Nam trong thànhbắnra rất d di. Các mặt khác do đại Lanzarotte, trung táRaybaud chỉ huy cũng gây nên mt tình thế khẩn trương cho quân Nam. Trn ngày đầu,quân Pháp chưa lực ợng ca Việt Nam nên vừa đánh vừa nghe ngóng. Qua hôm sau, nhờ sự thám xét ca Jaureguiberry và s chỉ dẫn ca giáo sĩ Lefèbvre,quân Pháp đã hiểu tình thế thành Gia Định.

 

Rạng ngày 19-2 Pháp dốc hết lực ng thủy bộ vào việc đánh thành. Tàu Phlégèton, Primauguel, El,Cano khạc đạn ầm ầm, thành Gia Định đổ dần từng quãng. Quân Phá vưtlũy, ném lựu đạn rn bắc thang nhảy vào thành.Tổng đc Duy Ninh đích thân chỉ huy trên thành, hét ba quân không ngt.

 

Ri thành bị v, Võ Duy Ninh t tận. Liên quân Pháp-Tây vào thành lấy đưc200 đại bác, 85000 cân thuc súng, còn binh khí thóc gạonhiều vô kể, đt hàngtháng chưa hết.

 

Đánh xong Gia Đnh trung ng Rigaultde Genouilly lại mở cuc hòa giải nhưng triềuđình Huế ý loanh quanh ri De Genouilly tr ra đánh Đà Nẵng phen nữa trưc khi về Pháp nghỉ. Xét ra,t Đà Nng đến Gia Đnh hai phen Việt Pháp đánh nhau hai phenbàn việc giải hòa nhưng triều đình Huế đã bỏ mất cơ hi.

 

Ri giữa Trung Quc Pháp lại tái chiến. Page đưc lệnh bỏ Touranehợpvi thy sư đô đc Charner để qua Tàu chỉ để mt số quân đủ giữ các đa điểm đã chiếm đóng đưc Sài Gòn (700 quân Pháp và vài trăm quân Tây Ban Nha đặt dưi quyềnca hải quânđại úy d'Ariès đại tá Palanca).


 

 

Từ tháng 3-1860 đến tháng 2-1861 nhóm quân nh này bị 12.000quân Nam bao vây.ng ch huy ca Việt Nam bấy giờ kinh lưc sứ Nguyễn Tri Phương. Lúc này Liên quân gi mt chiến tuyến từ Sài Gòn vào Chợ Ln và 4đn giữa hai thị trấn này. Đó đn Cây Mai, Tân Kiểng, O Ma chùa Berber. Đn phía Nam ca họ chỉ 200 lính thôi. Đây mt chiến tuyến đường vòng để liênlạc vi các căn cứ, vậy mà bên liên quân cầm cự sut đưc mt năm.

 

Trong đêm 3, rạng này 4 tháng 7-1860 quân Nam tấn công ạt vào đn Tân Kiểng nhưngthất bại bị đẩy lui.

 

Ngày 24-10-1860 Trung Quc Pháp hiệp ưc bãi binh thì toàn thể bộ đi ca

Pháp Tàu lại trở về Nam Việt (70 chiến hạm vừa để chuyên ch vừa để chiến đấu,

3500 lính, 17 đi thy quân lc chiến, hai tiểu đoàn bộ binh, 4 lữ đoàn lính Tàu m

Qung Đông Tourane, 12 đại đi thy quân trọng pháo v.v...).

 

Ngày 24-1-1861 họ lên đưng ngày 7-2 đến Sài Gòn. Sau mấy ngày nghỉ ngơi và để chỉnh đn lại hàng ngũ, đô đc Charner cho đánh chiến tuyến Kỳ Hòa: Lc quân đánh thành phá lũy, thủy quân thì do sông cái, sông con chặn đưng rút lui ca quân Nam không cho tháo về BiênHòa.

 

Cuộc xát ca hai quân rất kịch liệt. Pháp mất 300 quân nhưng ta bại, phải rút ra ngoài các vùng đng ruộng. Họ tung ra mt đạo quân lưu động đuổi quân ta ti Trảng Bàng. Pháo thuyềnLa Dragonne ca họ tiến vào Tây Ninh.Sửgia Pháp P. Cultru cho rằng: "Nếu mun, chắc chắn Liên quân bấy giờ thể lấy đưc cả lc tỉnh Nam Việtthu y...".

 

Sau cuc đại thắng này, Charnerctrung úy Lespès sang Cao Mên nói cho vua xứ Chùa Tháp hay rng c Pháp đã chiếm NamKỳ làm thuc đa mun có tình hòa hảo vi ơng quc Mên.

 

Vua Mên gửi mt sứ bộ sang chúc mừng Liên quân thắng trận. Đây lần đầu có cuộc ngoại giao giữa Pháp Cao Mên.

 

Ri Charnerxua quân tiến dánh M Tho. Quân Nam phc kích Liên quân nhiều nơi. Charner phải cho đi nghiêncứu các sông ngòi,t ngày 1 đến 3-4-1861 thiếu tá Bourdais tấn công M Tho, phá đưc nhiều đn ải nhưng ri viên tưng này bị bắn chết trên pháo hạm số 18. Đại úy Quilo lên thay ngày 12-4 đến đưc Mỹ Tho.

 

Quân ta lúc này rút cả về phía Bắc Biên Hòa. Bấy giờ Nguyễn Nghi đưc thay kinh lưc sứ Nguyễn Tri Phương bị thương tại đn Kỳ Hòa (tức Chí Hòa) phải ra Phan dưỡng bịnh. Lúc M Tho bị chiếm thì Nguyễn Nghi đến Biên Hòa vi s mạng tiếp tc công cuộc chống Pháp. Thấy quân mình quá sút kém quân Pháp lại hùng dũng, nhiều tàu súng đồng li hại rệt, Nghi liền gửi thư xin giải hòa vi đô đc Charner(không sách nào nói việc ngh hòa này do mnh lệnh ca ai). Charner nhận li đưa ra 12điều kiện (xem Nam Bộ Chiến S, trang 93-94).

 

Ri từ vua đến triều thần, hết thảy không tán thành yêu sách ca Pháp. nhiên đôi bênlại tiếp tc đi phó vi nhau bằng súng đạn.


 

 

Pháp liền thiết lập các cơ quan hành chánh, bui đầu do những ni Pháp đảmnhiệm, nhưng sau cũng phải dùng ni Việt làm các chức phủ, huyện.

 

Charner về Pháp ngày 29-11-1861. Đô đc Bonard kế tiếp việc chinh phc cai trị các vùng chiếm đóng. Vào khoảng đầu năm 1852. Pháp hoàng coi như đã hoàn thành việcchiếm Nam Việt để làm đất đứng Viễn Đông. Từ giai đoạn này tr đi họ bắt tay vào việc mở mang thương mại, nông nghiệp kỹ nghệ ở đây.

 

vài điều đáng chú ý: Trưc con mắt ngưi Pháp, c Việt bấy giờ mt tổ chức hội rất dân ch. Các ơng chức bầu ra các chức quyền thị trấn (!), công chức quan lại chỉ thuc nhà vua thôi, nghĩa không chịu thuc quyền ca quý tcnhư ở Âu Châu.

 

Nưc ta cũng không giai cấp. Quan ta chỉ biết nhà vua. H không theo Pháp nên Pháp không lôicun đưc họ. Tất nhiên Pháp chỉ còn c bậy bạ nhữngphần tử lưu manh, vong bản ra làm tay sai cho mình thôi. Ri Pháp phải phàn nànrng bọn này chẳnglàm ni việc đáng kể vì họ không uy tín lại dt nát.

 

 

4- Phản ứng của triu đình Huế

 

Từ tháng 6-1861đến cui năm này, chiến tranh lan rộng từ Công, Cần Giuc, ThDầu Mt, Tây Ninh Trảng Bàng. VuaT Đức thông cáo cho nhân dân biết rằng triều đình sẽ thưng tiền bạc, phẩm c cho ai giết đưc giặc Pháp.

 

Bonard tung ra ba đạo quân đánh Biên Hòa (tháng Chạp 1861 - tháng 1-1862) ri Biên Hòa Rịa bị thất thủ. Chiếm đến đâu Pháp đặt ngưi cai tr đến đấy, thâu thuế (30-1-1862), đặt đường giây thép t Sài Gòn qua Chợ Ln, Biên Hòa, Rịa và Vũng Tàu, lập nhà thương, nhà in, nhà th, phủ thống đc. Việc kiến trúc các cơ sởbấygiờ rất sơ sài. Pháp m ni Nam ta vào các bộ đi trú phòng (lính kh xanh) để đóng giữ Công, Giao, Cái Bè v.v...

 

Trong  lúc này ông Quản Đnh phát đng phong trào kháng Pháp, lấy Công làm tnghành dinh. Kháng chiến quân đưcnhân dân ủng hộ rất mạnh, và mt số quan ngưi Việt Vĩnh Long cũng dự vào việc kháng chiến nên ngày 20-3-1862Bonard phải đem 1000 lính 11 chiếc tàu chiến xuống đánh miền này. Ngày 22 cuc xung đt diễn ra. Vĩnh Long bị chiếm vào bui ti ngày 23 Bonard vào thành.

 

Tháng 4 cuc giao tranh ở MỹTho. Liên quân cũng lấy đưc tỉnh này dễ dàng.Nhưng Liên quân đang hoạt động tại Vĩnh Long, M Tho thì Chợ Ln họ bị quân kháng chiến đt phá vụ ni Tàu giúp việc câu lạc b hải quân bỏ thuc đc vào thức ăn ca các ng Pháp.Cơ đồ ờng n khó khăn, lúng túng thì triều đình Huế yêu cầu thiếu Simon đang tuần hành dc theo Đông Hải tháng 5năm y, báo về súy phủ Sài Gòn rằng Huế mun mở cuc điều đình.

 

Bonard cho Simon tr ra Touranegặp đại diện Nam triều để đưa điều kiện nghị hòa, hẹn 3 ngày phải điều đình xong np trưc 10 vạn quan tiền (1000 000 quan bấy giờ).


 

 

Ngày thứ ba, chiếc Hải Bằng 40 chiếc thuyền nhỏ tháp tùng đi theo tàu Forbin ca Pháp vào Sài Gòn đưa sứ bộ do Phan ThanhGiản quan Binh B Thị Lang Lâm Đức Hiệp cầm đầu. Tàu ca ta 23 khẩu đại bác cở thường đã han rỉ, quân lính ăn mặc rách i, lôi thôi đã làm trò cưi cho lính Pháp. Nhưng ni Pháp đã phải khâm ph ông Phan Thanh Giản về sự thông minh cử chỉ chững chạc.

 

Ngày 5-6-1862 hiệp ưc thành hình. Đôi bên cùng tha thuận các điều khoản i

đây:

 

1) Triều đình Việt Nam nhưng ba tỉnh miền Đông cho Pháp (Gia Đnh, Biên Hòa

Định ờng).

 

2) Triều đình Việt Nam chịu khoản bi thưng chiến tranh cho Pháp-Tây là 4triệu quan, phải trả hết trong vòng 10 năm.

 

3) Pháp-Tây trả lại cho triều đình Việt Nam tỉnh Vĩnh Long khi nào trật tự ở đây đưc vãn hi.

 

S gia Cultru đạt câu hi đây: Tại sao Việt Nam lại chịu nờng tỉnh Gia Đnh cho

Pháp? Nơi này sinh quán ca mẹ vua Tự Đức kho thóc ca miền Trung.

 

Ri s gia này tự trả li: "Namtriều đã không còn sức kháng chiến nữa. Lại thêm Bắc Kỳ đang ri loạn do đảng Lê Duy Phụng tự xưng con cháu nhàLê. Phụng đã liên lạc vi Bonard để xin cng tác nhưng bấy giờ Bonard chưa nghĩ đến việc thôn tính miền Bắc, bi Bonard cho rằng miền này sẽ dànhcho Tây Ban Nha.

 

Xét ra nếu Pháp tiếp taycho Phng, thể miền Bắccũng mất nốt, do đómà các nhà cầm quyền Huế đã vi vi Sài Gòn cho xong, vì hòa vi Sài Gòn mi cơ cứu vãn Bắc Hà, vả chăng giữa hai kẻ đch, Pháp vẫn nguy hiểm hơn".

 

Qu vậy, yên vi Pháp xong, vuaT Đức liền tung hết quân lực ra Bắc, bắt đưc Phụng đem ra lăng trì (là ti phân thây xác). Bàn cho k thì vụ loạn Phụng đã giúp cho Pháp rất nhiều vì nó đưa triều đình Huế vào cái thảm cảnh nhà cháy haiđầu, nếu không, chưa dễ cuc ngh hòa mau lẹ li cho Pháp như vậy. Nhưng ti nay ngưi ta ngờ rằng biết đâu chẳng bàn tay sai mật ca Pháp trong các vụ loạn ở xứ Bắc.

 

 

5- Phong trào Nam K kháng Pháp

 

Triều đình Việt Nam hòa vi Pháp nhưngnhân dân Việt Nam không thể tán thành việc hòa giải này. Đó ý kiến ông Quản Định (tức Trương Định),ni đã chiếm Gò Công lôi cun đng bào Nam Việt vào cuộc bài Pháp, trưc cũng n sau việc nhưng ba tỉnh miền Đông.

 

Ông Quản Đnh trưc đây ch mt võ quan cấp chánh quản, nhưng con ngưi có khí tiết nhiều nhiệt huyết đivi thi cuc bấy gi. Sau Hòa Ưc 5-6 ông tăng ng quân sự, xây đn lũy kiên cố hơn nên đô đc Bonard phải mang toàn lực thủy bộ vây để đánh lấy Công.


 

 

Ri ta vi Pháp lại điều đình, nhưng hai bên chỗ bất đng: Ta đòi Pháp trả lại ngay Vĩnh Long, nếu không HòaƯc 5-6 sẽ không thểduyệt y trong mt năm. Bonard trả li không hạn đnh thi gian nào c Huế phải bắt Quản Định giải giáp gấp mi đưc trả lại Vĩnh Long. Phápbấy giờ vừa đưc thêm viện quân ở Thiên Tân về, cucngoại giao đó đi dần đến chỗ tan v. Nguyên do thứ hai: Ngày 2-12-1862 Huế vừa nộp xong mt số tiền về bi khoản chiến tranh cho Pháp thì hôm sau có li yêu cầu xét lại hòa ưc xin bãi bỏ việc nhưng ba tỉnh miền Đông. Pháp đòi ni mt tháng triều đình Huế phải duyệty hòa ưc.

 

Ngày 16-2 Việt-Pháp lại nói chuyệnbằng súng đạn. Sài Gòn, Biên Hòa lại tơi bi trong khói lửa. Các đn binh ca Pháp lại bị quân ta tấn công. M Tho, Rịa lần t cũngxảy ra nhiều cuc xung đt.

 

Vào tháng hai năm sau (1863) quân ca ông Quản Định bị bao vây ráo riết Gò Công. Trong lúc này thì đại úy Tricault, y viên bộ hải quân Pháp sang, mang theo ch ca Pháp Hoàng đã duyệt y Hòa Ưc 5-6; đng thời thy đô đc De la Grandière sang tạm quyền cho Bonard.

 

Bonard muốn c thể hóa thành tích ca mình, đòi Huếphải duyệt y ngay Hòa Ưc5-

6 và da nếu triều đình do dự sẽ gây loạn ở miền Bắc. Li hăm da này kết quả.

 

Ri ngày 2-4-1863 Bonard kéo mt phái bộ ngoại giaogm c đại diện Pháp lẫn Tây Ban Nha ra Huế. Ngày 5-4-1863 họ đưc tiếp đón long trọng cửa Hàn. Năm hôm sau sứ bộ ra ti kinh đô (đi bằng võng) và ngày 14-4 hai bên Việt-Pháplàm lễ trao đi văn kiện.

 

Ngày 19 Bonard ri Huế về Sài Gòn ngày 30 tháng ấy ông ta về nghỉ Pháp và chết vào năm 1867.

 

Năm 1863 triềuđình Huế lại c Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ, Nguyễn Khắc Đồng vi mt đoàn tùy tùng 63 ngưi mang đủ gạo c vào Sài Gòn để nhờ tàu Pháp qua Paris.

 

Phái đoàn này đi từ ngày 4-6 ti Âu Châu vào tháng 9-1863. P. Cultru nói rằng: "Họ đến đất Pháp vừa đúng lúc Pháp đình bắt đầu chán vi các cuc viễn chinh. Dư luậnPháp cho rằng các cuộc viễn chinh chỉ làm hao tn tiền tài sinh mng.Tuyvậy vẫn mt số nhân vật ch trương lấy đất Nam Việt làm thị trưng thuc đa. Báo chí Pháp cũng bàn tán xôn xao v vụ phái đoàn Việt qua điều đình để chuc lại ba tỉnh miền Đông.

 

Sau mt tháng mặt trên đất Pháp, phái đoàn mi đưc sự tiếp kiến chính thức. Trong dịp này, Pháp Hoàng đã nói mt câu rất dõng dạc: "Nưc Pháp rất khoan hồng vi mi quc gia sẵn sàng bảo vệ các dân tc hèn yếu nng rất nghiêm khắc vi những ai ngăn trở c đi ca c Pháp". Nhưng viên thông ngôn ông Aubaret vì không thạo tiếng Việt Nam đã dịch ra "phải biết sợ c Pháp". Ringưi ta cho phái đoàn hay Pháp đình s trả li triều đình Huế trong vòng mt năm. Tóm lại việc sửa đi Hòa Ưc 1862 có thể nói vẫn loanh quanh,chưa ngã ngũ bề nào.

 

Phái đoàn Phan ThanhGiản về c ri, chínhgii Pháp bàn chỉ nên giữ lấy Sài Gòn, Ch Ln Vũng Tàu cùngmt giải đất hẹp theo dc sông Đng Nai vis bảo hộ sáu


 

 

tỉnh Nam Kỳ, xét rng việc trực trị đây sẽ gặp nhiều điều phiền toái về mi mặt. Aubaret trung úy hải quân ca thy đô đc Bonard,mt nhân viên đã dự cuc đàm phán về Hòa Ưc 5-6-1862đã viết nhiều sách truyện về Nam Việt, đưa ra nhiều ý kiến đã đưc chính gii tán thành. Do đó mi có việc lập mt chế độ chiếm hữu thâu hẹp. Việc này tuy đưc chấp thuận nhưng còn giữ mật. Ri Aubaretđưc cử làm lãnh s Vọng Các   s ng s Pháp Huế để đề nghị vi vua Tự Đức các dự đnh do ông ta tạo tác nên.

 

Tháng Chạp năm 1863 ông Aubaretlên đường. Khi đô đc De la Grandièređưc biết việc này, ông ta hết sức phản đi(trưc khi đến Nam việt De la Grandièrelại ngưi khôngtán thành lập thuc đa Nam Kỳ). Theo De la Grandière,dầu c Pháp thâu hẹp phạm vi chiếm đóng xứ này thì việc chi tiêu s khó khăn cũng s khônggiảm đi phần nào.

 

Chính gii Pháp gm nhiều quan chức quân nhân có đầu óc thực dân nhao nhao phản đi dự án sửa đi Hòa Ưc 1862 ca Aubaret, cho rng xứ này giàu có, dân chúng cần cù, thuần thc, việc buôn bán rất phát đạt v.v... Việc phản đinày làm cho Pháp Hoàng xúc động ri ngưi ta gửi chỉ thị mi cho Aubaret.Năm 1864 ông này đến SàiGòn. Gii thực dân đã đón tiếp ông mt cách lạnh nhạt. Tháng 5 ông ti Huế vi dự thảohòa ưc đem theo. Đôi bên mở cuộc đàm phán. Aubaret ký thuận về việc chuộc lại ba tỉnh miền Đông vào ngày 15-7-1864118, nng hiệp ưc mi phải trình về Pháp đình để lấy sự phê chuẩn ca nhà vua.

 

 

6- Pháp chiếm nt ba tỉnh min Tây

 

Trong khi Pháp xâm chiếm Nam Kỳ, thấy Cao Mên cũng mt quốc gia lạc hu, lại còn yếu hèn hơn Việt Nam vừalấy ngoại giao, chính tr để đặt chế độ bảo hộ xứ Chùa Tháp. Pháp cũng mất khá nhiều thì giờ vi xứ này những vụ ln xn trong ni bộ hoàng gia s lấn áp ca chính quyền Tiêm La. Lại thêm cuc dấy quânca nhà cách mạng Pu Cam Bo xuất thân chn thiền n nng không đành lòng nhìn "Bạch ha" tràn qua c mình. Nhưng cuộc quật khởi ca Pu Cam Bo chng đưc tổ chức chu đáo và cóđủ sức mạnh nên nhà chiến sĩ này nhiều phen phải thất bại, sau bị bn đng bàovongbản bắt giết vào tháng 7-1857để lấy công vi Pháp.

 

Từ giai đoạn này Pháp đưcrảnh tay để ng đến chuyện chiếm đoạt nốt ba tỉnh miềnTây ca chúng ta. V phía triều đình Huế đã thấy manh tâm ca ngưi da trắngnói chung, ca ngưi Pháp nói riêng trên khắp các lãnh thổ Á Châu. Saukhi mất ba tỉnh miền Đông liền chuẩn bị quân sự để đi phó vi ngưi Pháp, biết rằng họ còn đi xahơn nữa. Tổng đc nh Long Trương Văn Uyển có tờ mật trìnhngưi Pháp có thể tiến binh đánh Vĩnh Long, và tương lai ca An Giang, Tiên rất bấp bênh. Bấy giờ là năm 1866, tức năm Tự Đức 19, đô đc De la Grandière vừa Pháp trở qua, liền phái trung úy hải quân Paulin Vial đếnHuế xin sửa lại Hòa Ưc 1862 và chiếm lãnh nt ba tỉnh miền Tây, lấy cớ là miền này ri loạn quan quân ca ta không giữ ni trật tự.

 

 

118 Lúc này Cao Mên vừa hiệp ước công nhn chế độ bo hộ của Pháp (11.8.1863) vừa mt ký với Tiêm La để nhường hai tỉnh Angkor và Battambang.


 

 

Triều đình Huế yêu cầu súy phủ Sài Gòn chờ đi đại diện ca mình vào thương ng. De la Grandière thuận theo thì vài tuần sau c Phan Thanh Giản đến. Theo P. Cultru, tác giả Histoire de la Cochinchine francaise des (origines à 1883) cụ Phan chỉ nói đến chuyện Pu Cam Bo đang hoạt động Tiên không códính líu đến các quan lại Việt Nam Vĩnh Long n để kéo dài khi phải giảiquyết việc ba tỉnh miền Tây và điềunày sẽ làm cho ngưi Pháp quên đi haychán nn.

 

Tháng 2, vào ngày 14 năm 1867 De la Grandière cho trung úy Monet de la Marek ra Huế đòi tiền bi thưng chiến tranh chưa đưc triều đình ta thanh toán đúng kỳ hẹn. Quan lại ca ta từ chi tuyên bố cviệckhông chịu nng ba tỉnh miền Tây.

 

Theo Nam Bộ Chiến S trang 161 ca NguyễnBảo Hóa, bấy giờ tại Pháp đình Nã Phá Luân đệ tam thấy trong các triều thân pháithì chủ hòa, phái thì chủ chiến, lấy làm hoang mang v vấn đề Việt Nam nên đầu năm 1867 nhà vua phái trung tưng De Varannes sang Nam Kỳ điều tra tình hình. Ri phái đoàn De Varannes về Pháp, sau đó có lệnh xâm lăng ba tỉnh thuc vùng Hậu Giang ca chúng ta.

 

Lúc này De la Grandièređã sửa soạn xong chiến s miền Tây (sắp đặt lệnh hành quân, việc b phòng các vị trí hiện hữu, tuyển mộ ni cho bộ máy hành chính mi, lấylính bản xứ để đưa đến các vùng sắp chiếm đóng v.v...).

 

Ngày 17 18-6 quân Pháp lên đường gm 1.000 ngưi Âu Châu 4.000 lính tp. Ngày 20 De la Grandière mặt trong trận đánh Vĩnh Long119. Hạm đi ca Pháp gm có các pháo thuyền "Mitraille, Bourdais,Alom Frah, Espignole, Glaive, Fanconneau, Hallebarde, Arc" mt đoàn tàu vận tải.

 

Nh sa ca bui sm mai, đoàn tàu chiến ca Pháp tiến đến đậu trưc thành Vĩnh Long bên ta không hay chi hết. Ri họ đổ b, binh sĩ chĩa súng vào thành. Quá bảy giờ sáng thành b vây hoàn toàn, ta mi biết!

 

Bộ tham mưu Pháp phái Legrand de la Liraye đem mt ti hậu thư vào thành buc quanta phải nhưng Vĩnh Long, An Giang (Châu Đc) Tiên. Quá hai gi sau Pháp sẽ công phá thành.

 

Cụ Phan cùng án sát Doãn Thanhhếtsức lúng túng, xin hi kiến vi De la Grandière xin khoan hạn để hi ý kiến triều đình vì biết rằng không thể đi phó ni bng quân sự vi Pháp.

 

Nhưng cuộc hội kiến vô kết quả. Hai ngưi trở ra về thì thành đã bị mất. Hôm ấy là ngày 20-6-1867. Giữa lúc tuyệt vng này, vị kinh c sứ ba tỉnh miền Tây lại đưc tin báo: An Giang Tiên cũng vừa đi ch.

 

Cụ Phan bắt đầu tuyệt thực. Cụ khuyên các con đừng hp tác vi Pháp mai táng mình quê nhà làng Bảo Thạnh (Bến Tre). Sau 7 ngày c vẫn chưa chết, phải uống thuốc đc mi mất. Trưc khi đặt chén vào môi,cmặc triều phc day mặt về pơng Bắc lạy vng 5 lạy. Ngày tuẫn tiết ca cụ ngày 7-8-1867. C thọ đúng 71 tui. Vua

 

 

 

119 Khi ba tỉnh miền Tây lâm vào khói lửa thì quân kháng chiến của Trương Định, Nguyễn Trung Trực và Thủ Khoa Huân đã tht bi.


 

 

Tự Đức hay tin, rất giận về việc thất th miền Tây, liền cho lt hết chức c ca cụ

đc b tên cụ ở bia tiến sĩ.

 

 

7-Những cuc kháng Pháp Nam Kỳ

 

Giữa khi tình thế Nam Kỳ nghiêng ngửa trưc những cuộc xâm ng n bảo ca quân Pháp,mặcdầu điều kiện chiến đấu rất eo hẹp, hoàncnh hầu n tuyệt vọng i phần đến chín, Nam Kỳ vẫn hăng hái tri dậy.

 

Tại Biên Hòa, M Tho, Tân An Thái Văn Nhíp ông Quản Sư khi nghĩa i khẩuhiệu "Dân chúng tự vệ". Tại Vĩnh Long, mt số quan lại nhóm phong trào "Cần Vương", sau này Phan Tôn Phan Liêm con c Phan Thanh Giản gia nhập. Tại Ba Đng, Trà Vinh Nguyễn XuânPhụng phất cờ "Bình Tây sát tả"; ri mt thời trên khắplãnh thổ lc tỉnh Nam Kỳ, cuc cách mạng phản Đế tràn ngập khiến ni Pháp tuy binh hùng tướng mạnh, vũ khí li hại phải xoay trở cực nhọc cùng liên miên ti hai chc năm ròng. Đó là li thú nhận ca Le Myre de Vilers, viên toàn quyền dân chính đầu tiên ở Nam Kỳ.

 

Về các anh hùng, nghĩa sĩđể lại ngày nay những thành tích oanh liệt trong lịch sử khángPháp miền Nam, chúng ta không th quên ngoài ông Trương Định, tức Quản Định đã nói đến, các ông Nguyễn Trung Trực, Thủ Khoa Huân, Duy Dương, tức Thiên H ơng v.v... Hòa Ưc 5-6-1862 thành hình thì nộ khí ca đng bào đây bc ngút tri xanh, mặc đầu triều đình đã chịu chính thức chấm dứt chiến tranh vi đch. Lòng ái quc ca nhân dân đã phen làm lay chuyển c đám ngưi chủ hòa Huế. Do đó khi triều đình lt chức ca ông Trương Đnh trái lại cũng khi ngầm giúp các cuộc khởi nghĩa làm cho súy ph Sài Gòn bực tức cùng.

 

Ông Nguyễn trung Trực chiến sĩ cách mng đng thời vi ông Trương Đnh chỉ huy nhiều trận du kích,phc kích từ Tân An qua Rạch Giá. Mt lần giữa ban ngày,cùng 150 chiến hữu ông bày mưu xông vào đt chiến thuyền Espérande do trung ng Parfait điều khiển vào ngày 11-2-1861 tại rạch Vàm C bên làng Nhật Tảo. Đng bào miền Nam còn lưu công táo bạo này trong hai câu:

 

Ha hng Nhật tảo oanh thiên đa

 

Kiếm bạc Kiên Giang khấp quỷ thần

 

Trưng chiến đấu ca ông đã mở rng sang c Thủ Thừa, Thuc Nhiêu, Bến Lức, Phưc Lý, Long Thành, Tân Uyên, liên lạc cả vi quân triều, thanh thế vang dậy khiến Phápphải treo giải để bắt ông. Từ năm 1862 đến 1868 Pháp ráo riết đánh Công, Tây Ninh, Rịa, ông yếu thế phải lui về Hòn Chông, Kiên Giang ri bị bắt. Ông không chịu hàng nên b tử hình vào ngày 27-10 năm ấy

 

Ông Thủ Khoa Huân nh đạo phong trào "Dân chúng tự vệ" nhiều miền Hậu giang như Mỹ Tho, Rạch Gầm, Cai Lậy. Nhiều kẻ Việt gian đã bịông thẳng tay trừng trị trong những công tác phục vụ ngoại nhân các lãnh vực hành chính quân sự. Tháng 6-

1863, thua trận Thuc Nhiêu (M Tho), ông chạy qua Châu Đc, đã khi triều đình bắtgiam do chính sách bất nhất ca nhà vua các đại thần. Ông bị đem np cho

Pháp. Vào năm 1864 ông phải đày sang đảo Reunion, sau đưc ân xá. Năm 1875 Pháp


 

 

hoàn toàn cuộc xâm chiếm Nam Kỳ, ông lại khi nghĩa lần nữa. Sau bị bắt bị hànhhình Cai Lậy vào ngày 15-4 năm Ất Hi (1875). Nhân sĩ Trung-Nam-Bắc nhiều thơ chữ Hán ca ngi chí khí ca ông, trong đó có bài dịch ca tác giả khuyết danh như sau:

 

Ruổi dong vó ngựa báo thù chung Binh bại cho nên mng mi cùng Tiết nghĩa vẫn lưu vùng vũ trụ

Hơn thua kể vianh hùng

Nixung mất vía quân Hồ Lỗ

Quyết thác không hàng rạng núi sông

Th thy ngày rày pha máu đỏ

Đảo Rồng hiu hắt ngọn thu phong.

 

Đng bào Nam Kỳ ngày nay cũng thường nhắc đến ông Duy Dương, tức Lãnh Dương ngưi khi nghĩa ở Đng Tháp Mưi. Thấy ông giàu lòng ái quc, triều đình phongcho ông chức lãnh binh vào ngày 22-7-1865. Ông đã phen đưc mt số lính Tagals, tức lính ơng mt ngưi Pháp tên Linguet hâm m nghĩa cử ca ông mà theo giúp. Ông tấn công binh đica thy đô đc Roze Cái Bè, M Trà (Sa Đéc),M Quý, chọc thủng phòng tuyến ca Pháp do các ng Roubet, Parisde la Bollardière, Passeboxthiết lập. Bn này phải chia quân làm ba đạo đổ bộ vào Đồng Thápngày 16-4-1865. Ở đây ông chỉ 350 binh sĩ đánh quân Pháp chết cùng bị thương rất nhiều i những trận mưa đạn. Sau ông b bịnh chết, phong trào "Dân chúng tự vệ" cũng mờ theo bóng ngưi nghĩa sĩ.

 

Ngoài những vịanhhùng hữu danh kể trên còn biết bao nhiêu anh hùng vô danhmà lịch sử ngày nay không tìm ra đưc dấu vết, chng tỏ rằng cho ti sau này (1945), cuộc đô hộ ca Pháp tuy dài đưc trên 80 năm, nhưngcác chính phủ thực dân đãkhông hẳn đưc ăn ngon ngủ kỹ.



Link của trang: Chương 2 Pháp Ra Mặt Xâm Chiếm Việt Nam

Bài cũ Trang chủ Bài mới