Thời Pháp đô hộ
Phó Đức Chính, chàng kỹ sư công chánh từ Lào về với một bộ quân phục mới toanh và tài hùng biện đã khiến cho 2 cơ đội khố đỏ ở Yên Bái quay ngược mũi súng về phía giặc thù. Ba ngày sau bị bắt và ba tháng sau chàng dũng cảm nằm ngửa để xem cái máy chém nó cắt đứt đầu mình! Đỗ Thị Tâm, suốt một buổi chiều bị làm nhục, tối đến phải nuốt cả một dải thắt lưng dài để được chết.
Cả hai ông đều dùng văn thơ để bày tỏ tâm sự và chí hướng, tạo ra một cuộc bút chiến, xướng họa thực sự đúng theo nghĩa của nó. Một hiện tượng hiếm thấy trong văn học Việt Nam. Những vần thơ thời thế của Phan Văn Trị và Tôn Thọ Tường đã ghi lại những dấu vết của những biến cố lịch sử trong buổi giao thời của hai nền văn minh Đông-Tây.
Nhiều, nhiều năm sau này, khi chúng tôi đã qua tuổi của Nguyễn Thái Học lúc ông hy sinh, mỗi năm đến ngày 17 tháng 6, ngày giỗ của ông, chúng tôi vẫn hướng lòng mình về Yên Bái, nơi ông yên nghỉ, tưởng nhớ đến ông, và mong ông cùng các đồng đội anh linh, xin phù hộ cho một ngày mai tươi sáng, tự do của quê nhà.
Phó Đức Chính (1907-1930) tốt nghiệp trường Cao Đẳng Công chánh, là sáng lập viên, một trong những lãnh tụ của Việt Nam Quốc Dân Đảng, cánh tay phải của Đảng trưởng Nguyễn Thái Học. Ông hy sinh năm 23 tuổi, để lại câu nói nổi tiếng:" Đại sự không thành! Chết là vinh! "
Phạm Hồng Thái (1896-1924) hoạt động trong Phong trào Đông Du (do cụ Phan Bội Châu chủ xướng), là người đặt bom ám sát toàn quyền Đông Dương Martial Merlin ở khách sạn Victoria (Quảng Châu) năm 1924. Ông thoát được khỏi khách sạn nhưng bị truy nã nên phải gieo minh xuống dòng Châu Giang tự tử khi mới 28 tuổi.
Ngày 30/6/1925, trên đường từ Hàng Châu về tới Quảng Châu sau khi viếng mộ liệt sĩ Phạm Hồng Thái (nhà hoạt động trong Phong trào Đông Du và là người đặt bom ám sát toàn quyền Đông Dương Martial Merlin vào năm 1924), cụ Phan Bội Châu bị mật thám Pháp-Anh tại ga Bắc Trạm, đưa vào tô giới Thượng Hải, bị giải về Hương Cảng rồi về Hải Phòng, sau cùng bị giam tại nhà giam Hỏa Lò, Hà Nội.
Việt Nam do hai Hòa ước 1862 và 1884 cùng với lân quốc Ai Lao, Cao Mên từ hậu bán thế kỷ XIX đã thành thuộc địa của nước Pháp. Các việc lớn nhỏ đều do người Pháp nắm giữ hết, vì vậy nếp sống vật chất và tinh thần dần dần cũng thay đổi theo quan niệm văn hóa và chính trị của các nhà thực dân, đế quốc.
Bắc kỳ như trên đã nói, có thể coi là bị lọt hết vào bàn tay của quân đội viễn chinh Pháp.Tại Huế cuộc khủng hoảng chính trị mỗi giờ phút một nặng nề. Ai cũng thấy rõ thế nước chông chênh, mất còn chỉ là thời gian. Trong các quan chia làm hai phe: phe chủ chiến có hai ông Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường, phe chủ hòa có Trần Tiển Thành,
Lục tỉnh Nam Kỳ thôn tính xong, nền hành chính đã được sắp đặt đâu vào đấy, việc khai thác nông nghiệp ở xứ này bắt đầu được tiến triển, Pháp liền ngó ra miền Bắc. Kế hoạch của Pháp là lối "tằm ăn lá dâu" chặt tay chân trước ắt cái đầu và cái thân phải tê liệt. Nếu đánh ngay Trung Kỳ không khỏi gây một xúc động lớn cho toàn quốc.
YêuNướcViệtNam.org